سوابق تاریخی فرش تبریز

سوابق تاریخی فرش تبریز

آذربایجان شرقی در شمال غربی ایران قرار دارد از شمال به دره رود ارس و قفقاز و از غرب به دریاچه ارومیه و استان آذربایجان غربی، از جنوب به استانهای آذربایجان غربی و زنجان و از شرق به استان گیلان و اردبیل محدود است. شهرهای مهم آن، سراب،اهر، مراغه، مرند و میانه
می باشد. آب و هوا آذربایجان شرقی كلا‍ً سرد و خشك بوده كوهستانی بودن منطقه و عرض جغرافیایی بالا از عوامل برودت قسمت اعظم استان و كمی ارتفاع و اثرات ملایم كننده دریای مازندران از عوامل اعتدال پاره ای از مناطق استان به شمار می روند. به طور كلی آب و هوای معتدل، كوهستانی بودن منطقه و سایر اختصاصات طبیعی و جغرافیایی، تبریز و نواحی آن را برای كشاورزی و دامداری مستعد ساخته و فراورده های دامی خود مردم هنردوست و صنعتگر آن را به جانب صنایع دستی بویژه هنرهای دستی از جمله فرشبافی سوق داده است.
در قرن چهاردهم و هفتم و هشتم هجری، زمان سلطه مغول، این ایالت رشد فوق العاده ای یافته و تقریباً به صورت مركز سیاسی و فرهنگی ایران در می آید.قالی بافی می بایست در آذربایجان ریشه كهن داشته باشد. تأمین مواد اولیه و سهولت دستیابی به ضرورتهای این حرفه نسبت به سایر مناطق ایران بیشتر بوده و تبریز را نه تنها بازار فرش بلكه بازار مناسبی برای سایر تولیدات در قرون میانه ساخته بود.
در زمان صفویان با ایجاد كارگاههای بزرگ قالی بافی، بافندگان طراز اول گردهم آمده به بافت نمونه های ارزنده ای دست یافتند كه از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره كرد:
  • قالی مشهور مسجد اردبیل (۱۵۳۹م) كه اكنون در موزه ( ویكتوریا و آلبرت) لندن از آن نگهداری می كنند.
  • قالی دیگری كه مربوط به همین مسجد بوده و آن نیز در شهر لندن مؤسسه دوین (MAISAN DUVEEN) است.
  • یك تخته قالی كه به امپراطور چالز كوئینت( Charles Quint) تعلق داشته است
  • دو تخته قالی بسیار زیبای موزه پولدی (Poldi) میلان كه اولی مربوط به سال ۱۵۲۲ م و دارای امضای غیاث الدین جامی و دومی می بایست بدون تردید مربوط به نیمه دوم قرن ۱۶ باشد.
پایه ریزی مدارس و مكاتب فرهنگی و هنری كه حتی در عصر پر آشوب تیمور نیز ادامه یافت شهر تبریز را همراه با شهرهای آباد ماوراءالنهر، قطبی پر جاذبه در دنیای قدیم ساخت.پس از سقوط هرات به دست شاه اسماعیل صفوی، تبریز پایتخت پر قدرت ایلخانیان و مكتب دوم هنرهای ایرانی، مركز شایسته ای برای تجمع هنرمندان و نشر آثار بی نظیر فرهنگی و هنری در دنیای آن روز می شود. حضور نقاشان بزرگ ایرانی نظیر بهزاد و سلطان محمد و همچنین كتابخانه سلطنتی در تبریز، به رشد شكوفایی هنرهایی نظیر كتاب آرایی و نقاشی كمك بسیار كرد.
مكتب دوم هنر ایران در تبریز عمر چندانی نیافت و این پایگاه هنری به قزوین و اصفهان منتقل شد. در آغاز كه هنوز فرش جنبه كالای تجاری نیافته بود، توسط نقاشان و مینیاتوریستها طراحی می شد كه عمدتاً به سفارش سلاطین و افراد ثروتمند بود و به مرور زمان كه تجارت فرش رونق گرفت و با ورود اروپائیان در دوره صفویه و خواستار شدن آنان از فرشهای ایرانی با طراحی سنتی، طراحی فرش به شكل شغلی خاص، ابتدا با حمایت سلاطین صفوی و سپس بصورت شغلی مستقل درآ‌مد و تبریز محل مناسبی برای این هنر اصیل گردید.
بعدها انتقال پایتخت و جنگها و آشوبهای بسیار، تا حدودی از رونق شهر تبریز كاست ولی این شهر قبل از هر شهر دیگری در دوره قاجار شروع به تجدید حیات در زمینه طراحی نقشه فرش كرد.از آنجا كه شهر تبریز، شهری تقریباً مرزی محسوب می شود، با كشورهای همجوار ارتباط فرهنگی و اقتصادی داشت و همچنین روح نوجویی و پیشرفتی كه در این شهر وجود داشت باعث گردید كه به زودی هنرهای مختلف، از جمله هنرهای گذشته و به خصوص فرش در آنجا احیاء شود.با ایجاد شعباتی از كمپانی های خارجی خریدار فرش وظهور تجار ایرانی، بازارهای خارجی به روی فرش تبریز گشوده شد. شهر تبریز به علت سابقه قبلی بافت فرش و طراحی آن و نزدیكی به كشورها و بازارهای خارجی شرایط مساعدی برای بافت فرشهای مختلف و با كیفیت خوب داشت.
طراحی فرش تبریز با پیروی از گذشته پر رونق خود، كم كم به شكل رشته ای قابل ارائه در آموزشكده ها و كارگاههای طراحی قالی درآمد تا اینكه پا به پای مدرسه هنرهای زیبای تهران، مدرسه صنایع مستظرفه تبریز با وضعیت مشابهی تأسیس و شروع به فعالیت كرد.
این مؤسسه فرهنگی به زودی محل كار و فعالیت هنرمندان برجسته تبریز در رشته های مختلف هنری گردید. بسیاری از هنرمندان برجسته تبریز نظیر میرمنصور و رسام ارژنگی و برخی از طراحان بزرگ دیگر تبریز در آن زمان در ایجاد این مدرسه و اعتلای هنر طراحی سنتی و طراحی قالی به شیوه كنونی تلاش فراوانی نمودند و همینطور در طراحی فرشهای با ارزش كه برای كاخ های سلطنتی و عمارات حكومتی بافته می شد، مشاركت داشتند.
تار فرش تبریز اغلب پنبه ای و بسیاری مستحكم و با دوام و پود و پرز پشم است. اما فرشهای ابریشمی نیز بصورت گل ابریشم، تمام ابریشم و یا چله ابریشم بافته می شود و قالیچه های چله ابریشم تبریز در نوع خود از بهترین فرشهای ایران است كه قسمت عمده ابریشم آن از خراسان و تهران تهیه می شود. قسمت عمده پشمی كه در صنعت قالیبافی تبریز مورد استفاده قرار می گیرد از منطقه ماكو، كه كوهپایه باریكی است، تهیه می گردد.
ماكو در شمال غربی ایران بین تركیه و جمهوری نخجوان كه جزء اتحاد جماهیر شوروی سابق است، قرار گرفته است. پشم ماكو مرغوب است ولی قدری خشن تر و زبرتر از مناطق دیگر شمال غربی و غرب كشور است. همین مختصات سبب شده كه قالیهای تبریزی قدری خشن شود. زمانی بخشی از پشم تبریز از ارومیه و مهاباد، دشت مغان. خوی و سلماس نیز تأمین می شد.
در مورد پرز فرشهای تبریز باید به این ویژگی اشاره كنیم كه حالت ظاهری این پرزها نه درخشان است و نه ابریشمین، و این موردی است كه درباره سایر گونه های فرش ایران نیز صادق است. این عدم شفافیست و خشكی را نمی توان به كیفیت به پشم نسبت داد كه كاملاً عكس این قضیه است و پشمها بخصوص وقتی كه از ماكو و یا از دشت طالش آورده می شوند دارای كیفیت بسیاری عالی هستند.
این پدیده را در قالی های جدیدی كه دارای بافت بسیار ظریفی هستند و حتی در قالی های قدیمی نیزمی بینیم. عدم شفافیت و خشكی این قالیها ناشی از رنگرزی آن و استفاده از آب شور تبریز است كه دارای نمك فراوانی است.
نخ های پود قالی های تبریز، از دو رشته تشكیل شده اند: یكی از آنها ضخیم و دیگری نازك است. اولین رشته (سفید یا خاكستری) كه برای حجیم كردن كردن قالی و انعطاف پذیری آن در نظر گرفته شده است بصورت كشیده از میان نخ های تار كه در دو سطح زیر و رو قرار دارند عبور می كند. رشته دوم نیز كه غالباً به رنگ آبی نفتی یا قرمز است، از میان همین تارها می گذرد. با این تفاوت كه نخ های تاری را كه رشته پود اول از هم جدا كرده بطور محكم به یكدیگر پیوند می دهد.
یعنی رشته نخ های تارهای زیرین در رو و تارهای رویی در زیر قرار می گیرند. با توجه به پشت قالی ها، متوجه می شویم كه قالی های جدید تبریز، با قالی های قدیمی آن تفاوت دارند، زیرا كه پشت قالی های جدید بیش از قالی های قدیمی دارای خطوط برجسته تری است. اگر قالی هایی را كه برای گره هایشان از خامه نازكتری استفاده می كنند مستثنی كنیم، قالی های تبریز بطور قابل توجهی،‌ضخیم، سنگین و بادوام هستند.
قالی های قدیمی تبریز دارای حاشیه های با قاعده تر و متناسب تری بودند. حاشیه این قالیها معمولاً بسیار عریض است و رنگ آن با رنگ زمینه تفاوت دارد. این حاشیه ها هم دارای نقش های آشفته پیچیده ای از شاخه های گلدار است كه در بین آن برگهای بزرگی از نخل با فاصله معینی از یكدیگر قرار گرفته اند. كاربرد كتیبه در طرح های امروز حاشیه تبریز، رواج زیادتری دارد و استفاده از گل فرنگ در درون این كتیبه ها نیز دیده می شود.
همچنین طراحان تبریزی نوعی حاشیه كار می كنند كه در آن نقشهای حاشیه اصلی وارد حاشیه های فرعی شده و یا گاهی طرحهای حاشیه فرعی داخل حاشیه اصلی می شوند كه نام حاشیه مرافل برآن نهاده اند. در كل حاشیه قالیهای غنی و پربار است و این حاشیه تا هفت عدد قاب ثانوی می تواند داشته باشد كه با ظرافت خاصی مزین به برگهای چرنی یا گل هایی هستند كه توسط زینت های مارپیچی یا شاخه های كوچك گل دار به هم متصل شده اند.
مشخصات مثبتی كه قالی تبریز را از بافته شهرهای دیگر ایران متمایز می كند بطور كلی عبارتند از:
گره: هر تخته از قالی تبریز (به استثنای فرآورده های غیر معمول) با گره تركی بافته می شوند و هر قالی كه با این گره بافته نشده باشد نمی توان آنرا تبریزی محسوب كرد.
دو پوده بودن:قالی تبریز دو پوده است و معمولاً پرز آن كوتاهتر و نازكتر و سبكتر از اغلب بافته های غیر عشایری ایران است.
 طراحی :طراحی قالی های تبریز عالی و بافت آن بسیار دقیق است. به این جهت قالی چنان منظم و جا افتاده از كار در می آید كه حالت قالی ماشینی را پیدا می كند. كوتاهی پرزهای قالی تبریز این دقت ماشینی را نمایان تر جلوه می دهد.
مواد اولیه:پشم ناحیه ماكو مخصوصاً پشمی كه از دباغ خانه های تبریزبدست می آید از پشمی كه در سایر شهرها برای قالیبافی به كار می رود خشن تر است و در نتیجه قالی های تبریز مانند قالیهای مشهد و كرمان مخملی نیست.
رنگ: رنگهایی كه در قالیهای تبریز به كار می رود اغلب تند و خام است.

منبع : سایت قالی ایران


    به اشتراک گذاری در شبکه های اجتماعی
تلگرام فیش بوک اینستاگرام لینکداین تویتر

    برچسب ها


    دیدگاه شما


Lorin      

This article is quite assuredly written for those of us that like to really think. The particular points you make appear intelligent and weefldelin-d. Your perception of this topic is much like mine. Thank you.



Buck      

Arciltes like this are an example of quick, helpful answers.




ثبت دیدگاه



فروشگاه و تعمیرگاه کولر اتومیل خلیل
بانک جامع اطلاعات پزشکان استان گلستان
بانک جامع اطلاعات آموزشگاهها و اساتید استان گلستان
تلگرام